Γιατί ο Τροτσκισμός Κατακερματίστηκε;

Το 1933, μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και την καταστροφική προδοσία της γερμανικής εργατικής τάξης από την Κομιντέρν, ο Τρότσκι διακήρυξε ότι η Τρίτη Διεθνής ήταν νεκρή για την προλεταριακή επανάσταση και κάλεσε για την ίδρυση μιας νέας, Τέταρτης Διεθνούς. Πέντε χρόνια αγώνα ενάντια σε απίστευτες αντιξοότητες – από την κρατική καταστολή μέχρι τις Σταλινικές προδοσίες και τις φασιστικές νίκες – οδήγησαν στο ιδρυτικό Συνέδριο της Τέταρτης Διεθνούς το 1938. Το ιδρυτικό ντοκουμέντο, γνωστό ως το Μεταβατικό Πρόγραμμα, έκανε μια περήφανη και ανυπότακτη υπόσχεση: να συσπειρώσει τις διεθνιστικές δυνάμεις κάτω από ένα σαφές λάβαρο, την παραμονή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, και να δώσει συνοχή σε εκείνα τα στελέχη τα οποία αν και ολιγάριθμα, εντούτοις αυτά αποτελούσαν την «εγγύηση για το μέλλον».

Τραγικά, η Τέταρτη Διεθνής δεν θα στεκόταν στο ύψος αυτής της υπόσχεσης. Ο πόλεμος σχεδόν κατέστρεψε την οργάνωση. Αμέτρητοι από τους καλύτερους συντρόφους μας, που αγωνίστηκαν ηρωικά απέναντι σε τρομερές αντιξοότητες, δολοφονήθηκαν στα χέρια των φασιστών ή των Σταλινικών – αρχής γενομένης από τον ίδιο τον Τρότσκι, σε αυτήν εδώ την πόλη. Και βγαίνοντας από τον πόλεμο, η Τέταρτη Διεθνής βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν κόσμο που δεν μπορούσε να κατανοήσει, ενώ τα περισσότερα από τα κόμματά της παρέμεναν μικρές ομάδες.

Μέχρι το 1953, η Τέταρτη Διεθνής είχε κατακερματιστεί σε μια μοιραία διάσπαση. Και αυτά τα θραύσματα θα διασπώνταν με τη σειρά τους ξανά και ξανά, τις περισσότερες φορές μέσα από μπερδεμένες και δυσνόητες διαμάχες. Κάνοντας ένα άλμα στο σήμερα, έχουν υπάρξει τουλάχιστον 71 διαφορετικές αντίπαλες διεθνείς τάσεις που διεκδικούν την κληρονομιά του Τροτσκισμού, από τις οποίες τουλάχιστον 35 εξακολουθούν να υπάρχουν (σύμφωνα με την έρευνα του συντρόφου Markov). Και κάθε ένα από αυτά τα ρεύματα θα διακήρυττε ότι το ίδιο αποτελεί την πραγματική συνέχεια του Τροτσκισμού, απέναντι σε όλους τους άλλους «ρεβιζιονιστές». Αυτά είναι τα συμπτώματα ενός κινήματος σε κρίση, την οποία πρέπει να κατανοήσουμε αν θέλουμε να διεκδικήσουμε την ενοποίηση των επαναστατικών δυνάμεων σήμερα.

Έχουν περάσει ογδόντα οχτώ χρόνια από το ιδρυτικό συνέδριο της Τέταρτης Διεθνούς. Ο κόσμος έχει αλλάξει σημαντικά: από την άνοδο νέων εργατικών κρατών μέχρι την αντεπαναστατική καταστροφή της ΕΣΣΔ. Ωστόσο, τα ίδια ακριβώς ζητήματα που λύγισαν πολύ πιο έμπειρα στελέχη εξακολουθούν να μας στοιχειώνουν για άλλη μια φορά. Η ηγεμονία των ΗΠΑ, η οποία εγκαθιδρύθηκε καθώς οι Τροτσκιστές αναδύονταν από τα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, βρίσκεται σήμερα σε παρακμή και αντεπιτίθεται σε όλο τον κόσμο για να διατηρήσει τη θέση της. Οι εθνικιστικές δυνάμεις, που έχουν ωθηθεί σε σύγκρουση με τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό, ασκούν ισχυρή επιρροή στους καταπιεζόμενους λαούς. Το κύριο αντίβαρο στην αμερικανική αυτοκρατορία είναι το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας – το ίδιο κόμμα του οποίου η άνοδος στην εξουσία το 1949 αποπροσανατόλισε τόσο βαθιά τους Τεταρτοδιεθνιστές. Και το επαναστατικό κίνημα βρίσκεται σήμερα σε ακόμη βαθύτερη κατάσταση αδυναμίας, αποπροσανατολισμού και απομόνωσης από την εργατική τάξη. Είτε θα μάθουμε από αυτή την ιστορία είτε είμαστε καταδικασμένοι να την επαναλάβουμε.

Ιστορία και Μέθοδος

Πώς μπορούμε να μάθουμε από την ιστορία όταν το Τροτσκιστικό κίνημα είναι ανίκανο να διηγηθεί τη δική του; Για τους αντι-Παμπλικούς, ο Μισέλ Πάμπλο παρουσιάζεται σχεδόν σαν κακός βγαλμένος από καρτούν που κατέστρεψε μόνος του τη Διεθνή, εναγκαλιάζοντας ξαφνικά τον οπορτουνισμό. Για τους υπερασπιστές του Πάμπλο, ο Κάννον και ο Χίλι ήταν απλώς στείροι δογματικοί, προσκολλημένοι στις παλιές τους αντιλήψεις. Για την τάση Workers Power, η Διεθνής καταστράφηκε από τους «επιγόνους» που εγκατέλειψαν το δόγμα του Τρότσκι. Η Επαναστατική Κομμουνιστική Διεθνής (ΕΚΔ) κηρύσσει ότι μόνο ο Τεντ Γκραντ κατανοούσε τη διαλεκτική, ενώ όλοι οι υπόλοιποι ήταν ανίδεοι ως προς αυτήν. Και η δική μας τάση, στο Genesis of Pabloism (1972) (Η Γέννηση του Παμπλισμού) – παρά τις γνήσιες διορατικές επισημάνσεις – επέμενε ότι ο Κάννον κρατούσε τη φλόγα της «επαναστατικής συνέχειας», παρόλο που παρέμενε προσκολλημένος σε μια στείρα ορθοδοξία.

Για τους περισσότερους νέους αγωνιστές σήμερα, η ιστορία της Τέταρτης Διεθνούς μοιάζει με έναν ακατανόητο ιστό από δυσνόητες διαμάχες. Και μοιάζει ακατανόητη επειδή είναι – τουλάχιστον με αυτή τη μέθοδο. Η ιστορία υποβαθμίζεται σε προσωπικές προδοσίες και ψυχολογικές αδυναμίες, με τις διάφορες τάσεις να διαφωνούν για το ποιος έγραψε τι σε κάποιο άρθρο ή εσωτερικό δελτίο πριν από δεκαετίες. Αυτή η σύγχυση δεν είναι τυχαία. Αντικατροπτίζει την κρίση του κινήματός μας. Κάθε τάση γράφει την ιστορία από τη σκοπιά της δικής της ύπαρξης, αναγκασμένη να δημιουργήσει μια αδιάσπαστη γραμμή ορθοδοξίας που βολικά καταλήγει στη δική της μικρή ομάδα ως τους μοναδικούς «αληθινούς κληρονόμους» του Τροτσκισμού. Γι’ αυτό τίποτα δεν βγάζει νόημα. Κι όμως, για όσους βρίσκονται έξω από το Τροτσκιστικό κίνημα, είναι ολοφάνερο ότι ολόκληρο το κίνημά μας βρίσκεται σε κρίση από το 1945.

Ποιος έχει δίκιο και πώς μπορούμε να το καθορίσουμε; Η μελέτη της Τέταρτης Διεθνούς θέτει ευθέως το ερώτημα: τι είναι η επαναστατική ηγεσία; Οργανώσεις που ισχυρίζονται ότι είναι επαναστατικές δεν μπορούν να κριθούν με βάση την προγραμματική καθαρότητα στα χαρτιά, τα ατομικά προσόντα των ηγετών ή ακόμη και την ακρίβεια των προγνώσεών τους. Το πραγματικό επαναστατικό σθένος μιας τάσης δοκιμάζεται συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια μεγάλων γεγονότων: αγωνίστηκε για μια πορεία πάλης που προώθησε τα συμφέροντα της εργατικής τάξης στο σύνολό της; Ή έγινε εργαλείο μιας άλλης τάξης;

Αυτό δεν είναι μια αφηρημένη υπόθεση. Η μεταπολεμική περίοδος είδε τη γέννηση της αμερικανικής αυτοκρατορίας και την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου εναντίον της ΕΣΣΔ. Είδε τον Κόκκινο Στρατό να εξαλείφει τις καπιταλιστικές τάξεις στη μισή Ευρώπη. Είδε μαζικές κοινωνικές επαναστάσεις υπό την ηγεσία Σταλινικών δυνάμεων στη Γιουγκοσλαβία, την Κίνα και την Κορέα. Και είδε ένα τιτάνιο κύμα αποικιακών εξεγέρσεων υπό εθνικιστική ηγεσία. Αυτές είναι οι δοκιμασίες. Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε για να αξιολογήσουμε τους επαναστάτες είναι: κατάφεραν να σταθούν στη σωστή πλευρά των οδοφραγμάτων; Και αν ναι, προώθησαν μια ανεξάρτητη στρατηγική που να προωθεί πραγματικά αυτούς τους αγώνες – ικανή να αποσπάσει τις μάζες από τους μη επαναστατικούς ηγέτες τους;

Από αυτή την οπτική, γίνεται προφανές ότι καμία από τις τάσεις της Τέταρτης Διεθνούς δεν στάθηκε στο ύψος αυτής της πρόκλησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι συγκεκριμένες τάσεις, σε μια συγκεκριμένη συγκυρία, δεν ήταν σε θέση να πραγματοποιήσουν μια επαναστατική παρέμβαση. Και ασφαλώς δεν αναιρεί το θάρρος και την αποφασιστικότητα χιλιάδων αγωνιστών, οι οποίοι πάλεψαν ειλικρινά για την Τέταρτη Διεθνή και μερικές φορές πλήρωσαν γι’ αυτό με τη ζωή τους. Όμως, για να διασφαλίσουμε ότι οι θυσίες τους δεν έγιναν μάταια, πρέπει να αναπτύξουμε μια συνεκτική εξήγηση για την κατάρρευση του κινήματός μας – μια εξήγηση που απορρίπτει τις ιδιοτελείς μυθοπλασίες των διαφόρων παρατάξεων και πηγαίνει κατευθείαν στη ρίζα της κρίσης του κινήματός μας.

Θέσεις

Το κεντρικό καθήκον που τέθηκε στον μεταπολεμικό κόσμο ήταν ο αγώνας ενάντια στην αμερικανική αυτοκρατορία. Το καθήκον των Τροτσκιστών ήταν να προωθήσουν μια διεθνιστική και επαναστατική στρατηγική για την ήττα της, σε αντιπαράθεση με τις στρατηγικές των Σταλινικών και των εθνικιστών, των κύριων δυνάμεων που ηγούνταν των εργατών και των καταπιεζόμενων.

Ούτε οι Παμπλικοί ούτε οι αντι-Παμπλικοί κατάφεραν να το κάνουν. Μετά τον πόλεμο, το κίνημα υποχώρησε σε άκαμπτα, προπολεμικά δόγματα. Όπως θα εξηγήσω, αυτή η στείρα ορθοδοξία καλλιέργησε τη Σταλινοφοβία, που μέσα στη δίνη του Ψυχρού Πολέμου, προκάλεσε μια έντονη αντίδραση προς την αντίθετη κατεύθυνση: τη διάλυση μέσα στον Σταλινισμό και τον εθνικισμό – αυτό που θα αποκαλείται «Παμπλισμός». Τελικά, επειδή και τα δύο αυτά ρεύματα απέτυχαν στη δοκιμασία, κανένα από τα δύο δεν μπορούσε να δικαιολογήσει την ανεξάρτητη ύπαρξη του Τροτσκισμού ως μιας ζωντανής και αναγκαίας πολιτικής δύναμης για την εργατική τάξη στη μεταπολεμική εποχή. Αυτή είναι η βασική αιτία της διάσπασης του 1953, καθώς και της ατελείωτης διαδοχής διασπάσεων σε ολοένα και μικρότερες ομάδες.

Επομένως, θα πρέπει απλά να πετάξουμε αυτή την κληρονομιά; Αυτό θα εγγυόταν μόνο την επανάληψη των ίδιων λαθών. Κάθε τάση μέσα στην Τέταρτη Διεθνή αντανακλούσε ένα κομμάτι της κοινωνικής πραγματικότητας και κατείχε έναν κόκκο αλήθειας. Οι Παμπλικοί κατάλαβαν ότι οι επαναστάτες έπρεπε να συνδεθούν με τις μάζες, ιδιαίτερα μέσα στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα. Όσο για τους αντι-Παμπλικούς, κατανόησαν ότι ήταν απαραίτητο να υπερασπιστούν το Μαρξιστικό πρόγραμμα απέναντι στο αδιέξοδο του εθνικισμού και του Σταλινισμού. Και οι δύο είχαν δίκιο, όμως και οι δύο στερούνταν μιας μεθόδου ικανής να συνδυάσει αυτά τα στοιχεία – κάτι που αποτελεί την ουσία της επαναστατικής ηγεσίας. Διασπασμένο σε δύο κατεστραμμένα μισά, το κίνημα ήταν καταδικασμένο σε μια ψευδή επιλογή ανάμεσα στην οπορτουνιστική διάλυση και τη σεχταριστική απομόνωση.

Δεν μπορώ να αφηγηθώ σήμερα ολόκληρη την ιστορία της Τέταρτης Διεθνούς. Αλλά αυτό που θα προσπαθήσω να κάνω είναι να διασώσω ορισμένα ζωτικής σημασίας πολιτικά διδάγματα που είναι απαραίτητα για τα καθήκοντά μας.

Ο Μεταπολεμικός Κόσμος

Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία. Και επίσης έκανε κομμάτια το εγχειρίδιο πάνω στο οποίο είχε βασιστεί το Τροτσκιστικό κίνημα για περισσότερο από μια δεκαετία. Τα Τροτσκιστικά στελέχη μπήκαν στο 1945 οπλισμένα με προβλέψεις που προέρχονταν από την προπολεμική εποχή. Η Τέταρτη Διεθνής προέβλεπε μια βαθιά οικονομική κρίση, την κατάρρευση της σοβιετικής γραφειοκρατίας και την ταχεία απαξίωση των Σταλινικών και Σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, καθώς αυτά πρόδωσαν το μεταπολεμικό επαναστατικό κύμα. Ωστόσο, η ιστορία πήρε μια απρόβλεπτη στροφή.

Ενώ το προσωρινό διπλωματικό θέατρο της Γιάλτας και του Πότσνταμ αρχικά συγκάλυπτε τη νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων – με την ΕΣΣΔ να συνεργάζεται με τους συμμάχους για να μοιράσουν τον κόσμο και να συντρίψουν τα επαναστατικά ανοίγματα – μια βαθιά δομική μετατόπιση λάμβανε χώρα. Η ρίψη της ατομικής βόμβας και η απόλυτη κυριαρχία των ΗΠΑ έναντι όλων των άλλων καπιταλιστικών δυνάμεων σηματοδότησαν το τέλος των πολυπολικών, ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Στη θέση τους στεκόταν πλέον η αμερικανική αυτοκρατορία.

Μέσω της χρηματοπιστωτικής, βιομηχανικής και στρατιωτικής της κυριαρχίας, οι ΗΠΑ ανοικοδόμησαν τις παλιές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις (την Ιαπωνία, τη Γερμανία, καθώς τη Γαλλία και τη Βρετανία) και τις ενοποίησαν υπό την ηγεσία τους. Αντί να βυθιστούν σε οικονομική κρίση, οι ΗΠΑ μπόρεσαν να επιστρατεύσουν τους τεράστιους πόρους τους και την παγκόσμια λεηλασία για να στηρίξουν την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία και να ανοικοδομήσουν την αστική δημοκρατία στην Ευρώπη. Όλα αυτά με έναν και μοναδικό σκοπό: να αντιμετωπίσουν και να καταστρέψουν τη Σοβιετική Ένωση.

Από την άλλη πλευρά, η σοβιετική γραφειοκρατία βγήκε από τον πόλεμο μαζικά ενισχυμένη. Ο Κόκκινος Στρατός κατείχε τη μισή Ευρώπη και τα Κομμουνιστικά κόμματα είχαν την υποστήριξη εκατομμυρίων εργατών. Ενώ ένα επαναστατικό κύμα ξέσπασε πράγματι στη Δυτική Ευρώπη, καταπνίγηκε γρήγορα από τους Σταλινικούς. Αντίθετα, το κέντρο βάρους των επαναστατικών αγώνων μετατοπίστηκε στον αποικιακό κόσμο, όπου εκτυλίχθηκε ένα κύμα τιτάνιων εξεγέρσεων που διήρκεσε δεκαετίες, αξιοποιώντας το κενό που άφησε η ήττα της Ιαπωνίας και η παρακμή των παλιών βρετανικών και γαλλικών αυτοκρατοριών. Αυτά τα εκατομμύρια των εξεγερμένων δεν αναζητούσαν ηγεσία στις μικρές ομάδες της Τέταρτης Διεθνούς, αλλά στις ισχυρές Σταλινικές και εθνικιστικές δυνάμεις.

Εξαιρέσεις αποτέλεσαν η Βολιβία, η Σρι Λάνκα και το Βιετνάμ, όπου οι Τροτσκιστές κατάφεραν να αποκτήσουν μαζική επιρροή. Ωστόσο, δεν θα ασχοληθώ με αυτές τις συγκεκριμένες περιπτώσεις, καθώς απαιτούν τη δική τους ξεχωριστή μελέτη.

Ο Μεγάλος Αποπροσανατολισμός

Τα περισσότερα κόμματα της Τέταρτης Διεθνούς βρέθηκαν απομονωμένα και βαθιά αποπροσανατολισμένα. Οι ηγέτες του κινήματος – από τον Μισέλ Πάμπλο και τον Ερνέστ Μαντέλ, που αναδύθηκαν από την παρανομία στην Ευρώπη, μέχρι τον Τζέιμς Π. Κάννον στις ΗΠΑ – αποδείχθηκαν ανίκανοι να εναρμονίσουν αυτή τη νέα πραγματικότητα με όσα διατύπωνε το Μεταβατικό Πρόγραμμα του 1938. Αντί να αντιμετωπίσουν τα νέα προβλήματα με νέες απαντήσεις, προσκολλήθηκαν σε ξεπερασμένες προβλέψεις και υποχώρησαν σε μια αμυντική, άκαμπτη ορθοδοξία. Χρόνο με τον χρόνο, τα επίσημα κείμενα και οι αποφάσεις προέβλεπαν πεισματικά μια επικείμενη οικονομική κατάρρευση, την άνοδο του βοναπαρτισμού στην Ευρώπη και τον επερχόμενο Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παραμένοντας εντελώς τυφλά απέναντι στη σταθεροποίηση του καπιταλισμού που συντελούνταν στην Ευρώπη.

Αυτός ο αποπροσανατολισμός παρέλυσε τη στρατηγική τους απέναντι στις μάζες. Οι ηγέτες της Τέταρτης Διεθνούς υπέθεταν μηχανιστικά ότι οι προδοσίες των Σταλινικών θα οδηγούσαν αυτόματα τις μάζες στις τάξεις της Τέταρτης Διεθνούς. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν να καταγγέλλουν τις Σταλινικές προδοσίες, παλιές και νέες, και να προβάλλουν μεταβατικά αιτήματα – τα οποία με φορμαλιστικό τρόπο ανάγονταν σε λύση για κάθε πρόβλημα – και voilà.

Οι Θέσεις του Δεύτερου Διεθνούς Συνεδρίου του 1946 διακήρυτταν:

Στις ΗΠΑ, το κεντρικό κείμενο του 1946 του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (SWP), οι «Θέσεις για την Αμερικανική Επανάσταση», προέβλεπε μια οικονομική κατάρρευση και εκρήξεις της εργατικής τάξης, αγνοώντας εντελώς το Κομμουνιστικό Κόμμα και προέβλεπε αδιάκοπες επιτυχίες για το SWP. Το Μπολσεβίκικο Λενινιστικό Κόμμα Ινδίας πολέμησε το Κόμμα του Κογκρέσου του Γκάντι, θεωρώντας ότι, δεδομένου του αστικού του χαρακτήρα, δεν θα μπορούσε ποτέ να απελευθερώσει την Ινδία από τη βρετανική κυριαρχία – μια εκτίμηση που σύντομα θα διαψευδόταν με οδυνηρό τρόπο. Στην Παλαιστίνη η Τέταρτη Διεθνής απέτυχε να ταχθεί με το μέρος των αραβικών δυνάμεων στη Νάκμπα (βλ. «Μαρξιστές & Παλαιστίνη: 100 Χρόνια Αποτυχίας» Spartacist τεύχος 1, Νοέμβριος 2024).

Προσκολλημένη σε μια στείρα ορθοδοξία, η Τέταρτη Διεθνής ήταν ανίκανη να κατανοήσει πώς ο Ψυχρός Πόλεμος ανάγκαζε τους Σταλινικούς και εθνικιστές ηγέτες σε σύγκρουση με την αμερικανική αυτοκρατορία και τους ιμπεριαλιστές συμμάχους της. Επειδή δεν μπορούσαν να αντιληφθούν αυτές τις ζωντανές δυναμικές, απαξίωναν τη μαζική υποστήριξη προς αυτές τις ηγεσίες ως απλώς υποκειμενική και προσωρινή σύγχυση. Ανίκανη να παρέμβει στις πραγματικές αντιφάσεις μέσα σε αυτά τα κινήματα, η Διεθνής υποχώρησε σε ένα αφηρημένο, Ευρωκεντρικό πλαίσιο – δηλώνοντας τυπικά την υποστήριξή της στην αποικιακή επανάσταση, ενώ παρέμενε πολιτικά τυφλή απέναντι στην πραγματική της σημασία και στα συγκεκριμένα καθήκοντα που αυτή έθετε.

Προειδοποιήσεις που Απορρίφθηκαν: Μόροου και Γκραντ

Υπήρξαν πολλαπλές προσπάθειες από στελέχη να αμφισβητήσουν αυτό το στείρο πλαίσιο, ιδιαίτερα από την φράξια Γκόλντμαν-Μόροου στο αμερικανικό SWP και από το βρετανικό Επαναστατικό Κομμουνιστικό Κόμμα (RCP).

Απέναντι στην πλειοψηφία του SWP, ο Φέλιξ Μόροου υποστήριζε, ότι ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός διοχέτευε τεράστιους πόρους στην Ευρώπη, που σταθεροποιούσε τον καπιταλισμό, καθιστώντας εντελώς άνευ αντικειμένου τις καταστροφολογικές προβλέψεις της Διεθνούς. Απαξιωμένος ως «δεξιός» που ήθελε να διαλύσει το σοσιαλιστικό πρόγραμμα προς όφελος των δημοκρατικών αιτημάτων, ο Μόροου στην πραγματικότητα καταπολεμούσε την μαξιμαλιστική οπτική του κινήματος. Αναγνωρίζοντας μια πραγματική αναβίωση των δημοκρατικών αυταπατών μεταξύ των Ευρωπαίων εργατών, επέμενε ότι τα δημοκρατικά αιτήματα ήταν ζωτικής σημασίας για τον ανταγωνισμό με τα μαζικά Σοσιαλδημοκρατικά και Κομμουνιστικά κόμματα. Όπως έγραψε:

Τουλάχιστον, αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι έθετε τα καθήκοντα στη σωστή βάση. Όμως οι ηγέτες της Διεθνούς απάντησαν κυρίως με ακαμψία – αντιπαραθέτοντας τα δημοκρατικά αιτήματα στα σοσιαλιστικά. Ήταν αυτή ακριβώς η στειρότητα που έστρεψε τον Μόροου προς τον Μαξ Σάχτμαν, και οδήγησε στην απόρριψη εκ μέρους του, της υπεράσπισης της ΕΣΣΔ το 1946 και στην διαγραφή του την ίδια χρονιά. Το ζήτημα δεν είναι ότι οι Γκόλντμαν και Μόροου είχαν δίκιο. Πράγματι έκλιναν προς τις αστικοδημοκρατικές αυταπάτες. Υιοθέτησαν επίσης μια σιωνιστική θέση σχετικά με την Παλαιστίνη. Ωστόσο, έπιασαν τον παλμό πραγματικών προβλημάτων, τα οποία αν είχαν συζητηθεί και απαντηθεί σωστά, θα μπορούσαν να είχαν αναπροσανατολίσει τη Διεθνή.

Ο Τζοκ Χάστον και ο Τεντ Γκραντ του βρετανικού RCP επίσης πάλεψαν ενάντια στη λανθασμένη ανάλυση της Διεθνούς. Στο Συνέδριο του 1946 και στο Παγκόσμιο Συνέδριο του 1948, το RCP υπέβαλε εκτενείς τροπολογίες, εντοπίζοντας ορθά τα πρώτα στάδια της μεταπολεμικής οικονομικής άνθησης. Ο Γκραντ κατέρριψε τις καταστροφολογικές προοπτικές της Διεθνούς, χαρακτηρίζοντας – κατά τη γνώμη μου ορθά – την κατάσταση στην Ευρώπη ως αντεπανάσταση με δημοκρατική μορφή. Για αυτές τις διορατικές εκτιμήσεις, ο Γκραντ και οι ομοϊδεάτες του περιθωριοποιήθηκαν από τις μανούβρες του Χίλι και τελικά εκκαθαρίστηκαν.

Ωστόσο, διαβάζοντας σήμερα την κριτική του Γκραντ, εντυπωσιάζεται κανείς από το πόσο αυτή αντανακλά την ίδια ακαδημαϊκή μέθοδο που μαστίζει την ΕΚΔ – τους σημερινούς κληρονόμους του Τεντ Γκραντ. Για τον Γκραντ όπως και για την ΕΚΔ, οι προοπτικές ήταν το παν. Η πολιτική υποβαθμιζόταν σε μια διανοητική άσκηση ανάλυσης, με τις προοπτικές του Γκραντ σχεδόν ποτέ να μην οδηγούν σε συγκεκριμένα πολιτικά καθήκοντα. Ο Γκραντ είχε δίκιο σχετικά με την μεταπολεμική οικονομική άνθηση – αλλά τι σήμαινε αυτό στην πράξη για τα καθήκοντα του κόμματος; Αυτό δεν διατυπώθηκε ποτέ ξεκάθαρα. Αργότερα, ο Γκραντ περιέγραψε σε μεγάλο βαθμό με ακρίβεια, τα προτσέσα που επέτρεψαν στα Κομμουνιστικά Κόμματα της Γιουγκοσλαβίας και της Κίνας να καταλάβουν την εξουσία. Ωστόσο, η ανάλυσή του δεν απάντησε ποτέ στο πιο θεμελιώδες ερώτημα: τι θα έπρεπε πραγματικά να κάνουν οι Τροτσκιστές;

Η εξόντωση της τάσης Γκόλντμαν-Μόροου και του βρετανικού RCP οδήγησε μόνο σε ακόμη μεγαλύτερη προσκόλληση σε μια στείρα πορεία. Στο SWP, οι «Θέσεις για την Αμερικανική Επανάσταση» του Κάννον υιοθετήθηκαν στο ίδιο συνέδριο όπου σημειώθηκε η τελική σύγκρουση με τον Μόροου.

Σταλινοφοβία και «Τρίτο Στρατόπεδο»

Στο έργο του Τα Διδάγματα του Οκτώβρη (1924), ο Τρότσκι προειδοποιούσε: «Το κόμμα που δεν συμβαδίζει με τα ιστορικά καθήκοντα της τάξης του, γίνεται, ή διατρέχει τον κίνδυνο να γίνει, ένα έμμεσο όργανο άλλων τάξεων». Αυτό ακριβώς συνέβη στην Τέταρτη Διεθνή μεταξύ του 1945 και του 1948. Ανίκανη να κατανοήσει ότι το καθήκον της εποχής ήταν ο αγώνας ενάντια στην αμερικανική αυτοκρατορία μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο, και ανίκανη να αντιληφθεί την πηγή της Σταλινικής επιρροής, η στείρα μέθοδος της Τέταρτης Διεθνούς την οδήγησε συχνά σε συνθηκολόγηση απέναντι στην αυξανόμενη αντισοβιετική επίθεση του δημοκρατικού-ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου υπό την ηγεσία των ΗΠΑ.

Πρώτον, ήδη από το 1946, η Τέταρτη Διεθνής έθεσε το σύνθημα για την άμεση αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων από την Ανατολική Ευρώπη. Στο πλαίσιο της περικύκλωσης από τις ΗΠΑ, αυτό αποτελούσε μια εντελώς λανθασμένη εκτίμηση της κύριας γραμμής της σύγκρουσης. Όπου αποσύρθηκε ο Κόκκινος Στρατός – όπως στο Ιράν και στην Αυστρία – ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός παρενέβη αμέσως. Αυτό που αγνοούσε επίσης αυτό το σύνθημα ήταν ο βαθιά αντιφατικός χαρακτήρας του Κόκκινου Στρατού. Ασφαλώς χρησιμοποιήθηκε από τη σοβιετική γραφειοκρατία για να διαπράξει εγκλήματα εναντίον της εργατικής τάξης, τα οποία έπρεπε να καταγγελθούν. Αλλά, ως ο ένοπλος βραχίονας της Σοβιετικής Ένωσης, ο Κόκκινος Στρατός προκαλούσε επίσης τρόμο στις τοπικές καπιταλιστικές τάξεις. Απαιτώντας την μονομερή αποχώρησή του δεν συνέβαλλε στην ανάπτυξη επαναστατικών αναταραχών, αλλά θα βοηθούσε μόνο τον δυτικό ιμπεριαλισμό, καθώς και τους ντόπιους καπιταλιστές και αντιδραστικούς.

Δεύτερον, στα συνδικάτα, δεδομένης της προδοσίας και της βίας των Σταλινικών – που ήταν απολύτως πραγματικές – οι παρεμβάσεις των Τροτσκιστών συχνά εκφυλίζονταν σε οπορτουνιστικά μπλοκ με «δημοκρατικά», φιλοϊμπεριαλιστικά στοιχεία. Στη Γαλλία, το Διεθνιστικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCI) διατηρούσε μπλοκ με την ηγεσία του συνδικάτου Force Ouvrière, μιας αντικομμουνιστικής διάσπασης από το συνδικάτο CGT του οποίου ηγούνταν το ΚΚ. Στις ΗΠΑ, το SWP σχημάτιζε επανειλημμένα μπλοκ με γραφειοκράτες προσκείμενους στο Δημοκρατικό Κόμμα ενάντια στο ΚΚ κατά τη διάρκεια των Κόκκινων Εκκαθαρίσεων. Αυτό συνέβαλλε στην απαξίωση των Τροτσκιστών στα μάτια των Κομμουνιστών εργατών, συνδέοντας τους Τροτσκιστές με αντισοβιετικές, φιλοϊμπεριαλιστικές δυνάμεις.

Τρίτον, το κύριο μανιφέστο του Δεύτερου Παγκόσμιου Συνεδρίου του 1948 έφερε τον τίτλο «Ενάντια στη Wall Street και το Κρεμλίνο». Μέσα στη δίνη του Ψυχρού Πολέμου, αυτή ήταν μια κατεξοχήν θέση του «Τρίτου Στρατοπέδου», καθώς εξίσωνε τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό με την ΕΣΣΔ. Ενώ τα κείμενα του Συνεδρίου διατηρούσαν γενικά τη θέση της υπεράσπισης της ΕΣΣΔ, αναφέρονταν στον Ψυχρό Πόλεμο με τους πιο ουδέτερους όρους. Υπό την τεράστια πίεση της δημοκρατικής αστικής τάξης, σημαντικά εσωτερικά ρεύματα – όπως η φράξια Τζόνσον-Φόρεστ, ο Τόνι Κλιφ και ακόμη και η Ναταλία Σεντόβα (η χήρα του Τρότσκι) – διακήρυτταν ανοιχτά ότι η ΕΣΣΔ είχε πλέον γίνει «κρατικοκαπιταλιστική» ή «ιμπεριαλιστική» και εγκατέλειπαν την υπεράσπισή της.

Προσκολλημένη σε δόγματα, η Διεθνής πέρασε τα χρόνια μέχρι το 1948 υποστηρίζοντας ότι ήταν αδύνατο για κινήματα υπό Σταλινική ηγεσία να πραγματοποιήσουν οποιαδήποτε κοινωνική ανατροπή. Στην Κίνα, καθώς οι Κομμουνιστικές δυνάμεις υπό την ηγεσία του Μάο κατάφερναν τη μία ήττα μετά την άλλη εναντίον του εθνικιστικού Κουομιντάνγκ, η Τέταρτη Διεθνής επέμενε ότι το ΚΚ ήταν ικανό μόνο για προδοσία. Ακόμη χειρότερα, οι Κινέζοι Τροτσκιστές τάχθηκαν υπέρ μιας κατάπαυσης του πυρός στον εμφύλιο πόλεμο και στην πραγματικότητα αντιτάχθηκαν στη νίκη των Κομμουνιστικών δυνάμεων! Στην Ανατολική Ευρώπη, καθώς οι άρχουσες τάξεις εξαλείφονταν συστηματικά από τον Κόκκινο Στρατό, η Τέταρτη Διεθνής εξακολουθούσε να αρνείται την πραγματικότητα, επιμένοντας στο Συνέδριο του 1948 ότι αυτά τα κράτη παρέμεναν πλήρως καπιταλιστικά. Ο φόβος ότι η αποδοχή της πραγματικότητας θα οδηγούσε σε συμφιλίωση με τον Σταλινισμό παρέλυε τους συντρόφους.

Για όλους αυτούς τους λόγους, είναι παράλογο να ισχυριστούμε ότι η Τέταρτη Διεθνής ήταν κατά κάποιον τρόπο «επαναστατική» πριν από την άνοδο του «Παμπλισμού», όπως υποστηρίζαμε στο παρελθόν. Και όπως υποστηρίζει επίσης το Workers Power, πρέπει να πω. Καθώς το ανθρώπινο υλικό για την οικοδόμηση επαναστατικών κομμάτων βρισκόταν μέσα στις μαζικές Σταλινικές και μαχητικές εθνικιστικές οργανώσεις, η στείρα και Σταλινοφοβική πορεία της Τέταρτης Διεθνούς εγγυόταν μόνο τον αποπροσανατολισμό και την απομόνωσή της.

1948: Η Χρονιά που Άλλαξαν τα Πάντα

Λίγες εβδομάδες μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Συνέδριο του 1948, το γεωπολιτικό έδαφος σείστηκε: ο Στάλιν κατήγγειλε δημόσια τον Τίτο, τον ηγέτη του Κομμουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας. Μέχρι τότε, το Τροτσκιστικό κίνημα γνώριζε τον Σταλινισμό μόνο ως ένα μονολιθικό μπλοκ, ελεγχόμενο εξ ολοκλήρου από τη Μόσχα. Τώρα όμως, ένα μαζικό Σταλινικό κόμμα κατήγγελλε ξαφνικά τον Στάλιν, δανειζόταν τη γλώσσα του Τροτσκισμού και έφερνε τη Γιουγκοσλαβία στο επίκεντρο της παγκόσμιας πολιτικής. Αυτό ήταν ένα βαθύ σοκ.

Επιπλέον, μια πιο κοντινή ματιά όσων είχαν συμβεί στη Γιουγκοσλαβία κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο αποκάλυπτε κάτι πραγματικά εξαιρετικό. Ενώ ο Κόκκινος Στρατός είχε απαλλοτριώσει γραφειοκρατικά τον καπιταλισμό από τα πάνω στην Ανατολική Ευρώπη, ο καπιταλισμός στη Γιουγκοσλαβία συντρίφθηκε από μια γνήσια μαζική εξέγερση εργατών και αγροτών – με επικεφαλής ένα Σταλινικό κόμμα, ανεξάρτητα από τη Μόσχα. Αυτό αποτέλεσε ένα δεύτερο μεγάλο σοκ και κάτι εξαιρετικά δύσκολο να κατανοήσει ή να καταπιεί οποιοσδήποτε παρέμενε προσκολλημένος σε στείρα δόγματα.

Τα ωστικά κύματα συνεχίστηκαν: έναν χρόνο αργότερα, το 1949, το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας (ΚΚΚ) προέλασε στο Πεκίνο, με τον Μάο να διακηρύσσει την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Ένας στρατός αποτελούμενος κυρίως από αγρότες ανέτρεψε τον καπιταλισμό και ενοποίησε τη χώρα, έπειτα από έναν αιώνα ταπείνωσης και ιμπεριαλιστικής λεηλασίας. Χωρίς καμία αμφιβολία, αυτή ήταν η πιο σημαντική επανάσταση στην ιστορία μετά τη Ρωσική Επανάσταση. Ωστόσο, οι δογματικές προβλέψεις της Τέταρτης Διεθνούς ήταν ότι το ΚΚΚ δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο παρά να προδώσει, με τους συντρόφους μας στην Κίνα να έχουν βρεθεί στη λάθος πλευρά της ιστορίας!

Λίγο αργότερα, το 1950, ο Κορεατικός Λαϊκός Στρατός υπό Σταλινική ηγεσία προέλασε στη Νότια Κορέα, ξεκινώντας τον Πόλεμο της Κορέας και θέτοντας το ζήτημα της επέκτασης της κοινωνικής επανάστασης σε ολόκληρη τη χερσόνησο. Αυτό οδήγησε σε άμεση σύγκρουση μεταξύ του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Το αμερικανικό SWP δείλιασε και απέτυχε να πάρει το μέρος της Βόρειας Κορέας κατά τους πρώτους μήνες του πολέμου.

Παρά το γεγονός ότι ηγούνταν από Σταλινικές δυνάμεις, αυτοί οι μετασχηματισμοί, αποτέλεσαν μνημειώδη πλήγματα ενάντια στον ιμπεριαλισμό και ηχηρές νίκες για τους καταπιεζόμενους. Αλλά αποτέλεσαν επίσης μια θεωρητική καταστροφή για την Τέταρτη Διεθνή. Το κίνημα βρέθηκε εντελώς απομονωμένο από τις επαναστάσεις της εποχής του, ανίκανο να τις κατανοήσει. Ακόμη χειρότερα, αυτές οι ιστορικές νίκες καθοδηγούνταν από τις ίδιες δυνάμεις που οι Τροτσκιστές είχαν διαγράψει επί χρόνια ως απλά προδότες. Ήταν αυτή η οξεία κρίση που οδήγησε τον Μισέλ Πάμπλο να προωθήσει μια απότομη στροφή στη Διεθνή – δηλαδή τον «Παμπλισμό».

Τι Είναι ο «Παμπλισμός»;

Στο περίφημο κείμενό του, του 1951 «Πού Πηγαίνουμε;» ο Μισέλ Πάμπλο υποστήριξε ότι σύντομα θα ξεσπούσε ένας παγκόσμιος πόλεμος μεταξύ του ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου και του σοβιετικού μπλοκ. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, με τον Πόλεμο της Κορέας να μαίνεται, αυτό δεν ήταν και τόσο τραβηγμένο. Ο Πάμπλο χαρακτήρισε αυτή την επικείμενη σύγκρουση ως έναν «Πόλεμο-Επανάσταση», όπου η συνδυασμένη πίεση του δυτικού ιμπεριαλισμού και η κινητοποίηση των μαζών θα ανάγκαζαν τα Κομμουνιστικά κόμματα να παλέψουν για την εξουσία – όπως ακριβώς είχαν κάνει στη Γιουγκοσλαβία ή την Κίνα. Ωστόσο, αυτή καθαυτή η πρόβλεψη δεν ήταν στην πραγματικότητα το αμφιλεγόμενο ζήτημα στη Διεθνή.

Αυτό που πυροδότησε την εκρηκτική αντιπαράθεση ήταν τα συμπεράσματα που εξήγαγε ο Πάμπλο. Πιστεύοντας ότι το ιστορικό παράθυρο έκλεινε, επιδίωξε μια απότομη ρήξη με την προηγούμενη πορεία της Σταλινοφοβίας και πίεσε για όσο το δυνατόν στενότερη προσέγγιση με τα μαζικά Σταλινικά και εθνικιστικά κόμματα, θεσμοθετώντας την τακτική του entrism sui generis. Επρόκειτο για έναν νέου τύπου εισοδισμού: οι Τροτσκιστές έπρεπε να εισέλθουν σε αυτές τις μαζικές οργανώσεις όχι για έναν σύντομο, τακτικό ελιγμό με στόχο τη διάσπασή τους, αλλά για μια παρατεταμένη περίοδο, με σκοπό να προωθήσουν την εσωτερική επαναστατική ανάπτυξη που όπως πίστευε συντελούνταν μέσα σε αυτά τα Κόμματα.

Δεκαετίες φραξιονιστικής μυθολογίας έχουν προκαλέσει πλήρη σύγχυση γύρω από αυτή τη συζήτηση. Για να κατανοήσουμε τι συνέβη στη συνέχεια, πρέπει να κάνουμε μια παύση, να ξετυλίξουμε πολιτικά αυτό το κουβάρι και να ρωτήσουμε με ειλικρίνεια: τι ήταν σωστό και τι ήταν λάθος στη στροφή του Πάμπλο;

Οι Επικριτές του Πάμπλο

Εδώ πρόκειται να κάνω κάτι αρκετά επικίνδυνο και πρωτοφανές. Θα υπερασπιστώ τον Πάμπλο σε μια σειρά από θέματα. Είναι απαραίτητο να απαλλαγούμε από τα άκαμπτα δόγματα του παραδοσιακού αντι-Παμπλικού στρατοπέδου, που σε ορισμένες περιπτώσεις έχει επαναλάβει και η δική μας τάση. Ο Πάμπλο προσπαθούσε να αντιμετωπίσει την πραγματική ζωή· το μοιραίο λάθος του ήταν ότι εξήγαγε από αυτήν μη επαναστατικά συμπεράσματα.

Η «Θεωρία των Μπλοκ»: Οι αντι-Παμπλικοί ξεσηκώθηκαν, καταγγέλλοντας τον Πάμπλο ότι έβλεπε τον κόσμο μέσα από το πρίσμα δύο στρατοπέδων – από τη μία το ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο υπό την ηγεσία των ΗΠΑ και από την άλλη το στρατόπεδο της ΕΣΣΔ και της αποικιακής επανάστασης. Οι αντι-Παμπλικοί ισχυρίστηκαν ότι ο Πάμπλο διέγραφε τη θεμελιώδη ταξική πάλη μεταξύ της αστικής τάξης και της εργατικής τάξης. Αυτή ήταν μια άκαμπτη, μη διαλεκτική κριτική. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η παγκόσμια ταξική πάλη αντικειμενικά διαθλαζόταν μέσα από τον συγκεκριμένο ανταγωνισμό μεταξύ του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και του σοβιετικού μπλοκ – όπως και σήμερα διαθλάται μέσα από τον ανταγωνισμό μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ταξική πάλη παύει να υπάρχει στο εσωτερικό αυτών των μπλοκ. Η κοινωνική πραγματικότητα αποτελείται από πολλαπλά επίπεδα. Αλλά η άρνηση ότι ο κόσμος αποτελούνταν από την πάλη μεταξύ του ιμπεριαλιστικού και του σοβιετικού στρατοπέδου στο όνομα μιας «καθαρής» γραμμής μάχης μεταξύ αστικής τάξης και εργατών οδηγεί άμεσα στην πολιτική του «Τρίτου Στρατοπέδου», που καταλήγει πάντοτε σε συνθηκολόγηση με τον ιμπεριαλισμό.

Αιώνες Παραμορφωμένων Εργατικών Κρατών: Πολύ μελάνι έχει χυθεί για το περίφημο απόσπασμα του Πάμπλο:

Μπορεί κανείς να διαφωνήσει με το συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα του Πάμπλο. Και γράφοντάς το, πράγματι απέδωσε στη Σταλινική γραφειοκρατία έναν ιστορικά προοδευτικό ρόλο – ένα σημείο στο οποίο θα επανέλθω. Αλλά ο Πάμπλο τόνιζε κυρίως ότι η μετάβαση από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό αποδεικνυόταν πολύ πιο σύνθετη απ’ ό,τι αναμενόταν, παράγοντας επαναστατικά προτσέσα που δεν ταίριαζαν απόλυτα στις καθιερωμένες νόρμες του Οκτωβρίου του 1917. Αυτό ήταν και είναι αλήθεια. Ο Πάμπλο υποστήριζε επίσης ότι οι νίκες των αντικαπιταλιστικών επαναστάσεων, ακόμη και όταν καθοδηγούνταν από Σταλινικά κόμματα, βάθαιναν την εσωτερική κρίση του Σταλινισμού – κάτι που επίσης είναι αλήθεια.

Entrism Sui Generis: Αυτό θεωρήθηκε ως η απόλυτη απόδειξη της διάλυσης. Ωστόσο, ήταν απολύτως σωστό για μικρές ομάδες προπαγάνδας να επιδιώκουν την είσοδο σε μαζικές Σταλινικές ή εθνικιστικές οργανώσεις, ακόμη και με μακροπρόθεσμη προοπτική. Το αν αυτό είναι εφικτό ή ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να γίνει εξαρτάται από τις συγκεκριμένες συνθήκες. Όμως ο Πάμπλο προώθησε ρητά αυτή την τακτική ενάντια στη Σταλινοφοβική πορεία της προηγούμενης περιόδου – και οι κατηγορίες περί «διάλυσης» συχνά δεν ήταν παρά μια απλή υπεράσπιση αυτής της πορείας. Αν το ακατέργαστο υλικό της πρωτοπορίας βρισκόταν μέσα στα ΚΚ ή στα αποικιακά απελευθερωτικά κινήματα, ενώ η Τέταρτη Διεθνής είχε μόνο μικρές δυνάμεις, τότε ήταν ζωτικής σημασίας να υπάρχει μια προοπτική εισόδου σε αυτά. Το πρόβλημα δεν ήταν η τακτική· ήταν η πολιτική της δικαιολόγηση.

Η Φύση του Σταλινισμού: Πολλοί κατηγόρησαν τον Πάμπλο ότι αναθεωρούσε τη φύση του Σταλινισμού. Οπωσδήποτε το έκανε – αλλά όχι πάντα με τον τρόπο που υποστήριζαν οι αντι-Παμπλικοί. Η βασική γραμμή επίθεσης της πλειοψηφίας του SWP εναντίον των Παμπλικών ήταν το μάντρα: ο Σταλινισμός είναι πέρα για πέρα αντεπαναστατικός. Το Workers Power, ενώ ισχυριζόταν ότι τόσο οι Παμπλικοί όσο και οι αντι-Παμπλικοί έκαναν λάθος, διατηρούσε επίσης τη θέση ότι: «Όπου κι αν εμφανίζονται και όποια μορφή κι αν παίρνουν, οι Σταλινικές γραφειοκρατικές κοινωνικές επαναστάσεις είναι αντεπαναστατικές» (Η Εκφυλισμένη Επανάσταση, 1982). Τέτοιες διατυπώσεις δεν είναι απλώς αποπροσανατολιστικές. Είναι λανθασμένες.

Η συντριβή ενός καπιταλιστικού κράτους, η καταστροφή της γαιοκτησίας, η εκδίωξη του ιμπεριαλισμού – ακόμη και αν αυτά πραγματοποιούνται υπό γραφειοκρατικό έλεγχο – είναι το αντίθετο της αντεπανάστασης! Είναι βαθιά προοδευτικά. Επιπλέον, στην Κίνα, τη Γιουγκοσλαβία, το Βιετνάμ και αλλού, οι κοινωνικές επαναστάσεις ήταν προϊόν ισχυρών επαναστατικών ξεσηκωμών των μαζών, που έσπρωξαν τους Σταλινικούς ηγέτες πολύ πέρα από εκεί που ήθελαν να φτάσουν. Ενώ ο Πάμπλο πράγματι εξωράισε αυτές τις δυνάμεις, οι αντίπαλοί του απλώς διέγραψαν τις βαθιές, ζωντανές αντιφάσεις μέσα σε αυτά τα κινήματα. Ο χαρακτηρισμός των κοινωνικών επαναστάσεων ως «αντεπαναστατικών» ήταν απλώς ένας τεμπέλικος τρόπος να παραμεριστεί ένα πρόβλημα αντί να επιλυθεί. Ήταν επίσης ο ασφαλέστερος τρόπος για να εξασφαλιστεί η απομόνωση και η απαξίωση των Τροτσκιστών.

Συνθηκολόγηση με τον Τίτο: Ο Πάμπλο ασφαλώς συνθηκολόγησε με τον Τίτο. Το ίδιο έκαναν ο Χίλι και ο Κάννον. Όμως οι επικριτές που έσπευσαν να το επισημάνουν, όπως ο Τεντ Γκραντ (ή η μεταγενέστερη μπροσούρα μας για το ζήτημα, γραμμένο από τον σύντροφο Jan Norden), συνήθως δεν είχαν κανέναν προσανατολισμό προς τη γιουγκοσλαβική επανάσταση. Χαρακτηρίζοντας τη διάσπαση Τίτο-Στάλιν ως μιας πάλης μεταξύ δύο γραφειοκρατιών – κάτι που πράγματι ήταν – χρησιμοποιούνταν συχνά ως δικαιολογία για αποχή. Ο Πάμπλο είχε δίκιο να επιδιώκει να επηρεάσει το γιουγκοσλαβικό ΚΚ, συμπεριλαμβανομένου του ανώτερου στρώματός του, και να στέλνει ανοιχτές επιστολές. Αυτό συνέβαινε εν μέσω μιας εξελισσόμενης επαναστατικής κατάστασης, σε μια περίοδο κατά την οποία η γραφειοκρατία δεν είχε ακόμη παγιωθεί πλήρως. Το ζήτημα ήταν ακριβώς τι έπρεπε να ειπωθεί στο γιουγκοσλαβικό ΚΚ – και σε αυτό ο Πάμπλο ασφαλώς έκανε λάθος.

Θα μπορούσαν να ειπωθούν περισσότερα. Αλλά το σημείο που θέλω να τονίσω με έμφαση είναι ότι ο Πάμπλο δεν ήταν απλώς ένας οπορτουνιστής στην πιο καθαρή του μορφή που επιδίωκε συνειδητά να καταστρέψει τον Τροτσκισμό. Οι επικριτές του συχνά αναθεωρούσαν εξίσου βασικές αρχές του Τροτσκισμού.

Τι Είναι Λάθος με τον Παμπλισμό;

Λοιπόν, τι ακριβώς ήταν λάθος με τον Παμπλισμό; Από τον αναπροσανατολισμό μας και μετά, μας κατηγορούν συχνά ότι είμαστε νεο-Παμπλικοί. Όμως αυτές οι κατηγορίες απλώς δείχνουν ότι όσοι τις διατυπώνουν δεν κατανοούν τι πραγματικά είναι ο Παμπλισμός.

Ολόκληρη η ανάλυση του Πάμπλο βασιζόταν στην αντίληψη ότι «τα Κομμουνιστικά Κόμματα διατηρούν τη δυνατότητα, υπό ορισμένες συνθήκες, να χαράξουν σε γενικές γραμμές έναν επαναστατικό προσανατολισμό». Σε αυτές τις περιπτώσεις, υποστήριζε, τα κόμματα αυτά θα «έπαυαν να είναι αυστηρά Σταλινικά κόμματα». Εδώ βρίσκεται η ουσία του ρεβιζιονισμού που στέρησε από τον Τροτσκισμό κάθε raison d’être – κάθε λόγο ύπαρξης.

Η ιστορία έχει δείξει ότι υπό ορισμένες συγκεκριμένες συνθήκες – μια επαναστατική εξέγερση των μαζών, τεράστια πίεση από τον ιμπεριαλισμό, αδυναμία της ντόπιας αστικής τάξης κ.λπ. – τα Σταλινικά κόμματα, ακόμη και οι μικροαστικές εθνικιστικές οργανώσεις, μπορούν να προχωρήσουν πολύ πέρα από τους στόχους της ηγεσίας τους, να παλέψουν για την εξουσία και ακόμη και να έρθουν σε ρήξη με τον καπιταλισμό. Αυτό είναι αναμφίβολα μια επαναστατική πράξη. Αλλά δεν αποτελεί έναν «επαναστατικό προσανατολισμό». Πρόκειται για μια διφορούμενη διατύπωση, την οποία ο Πάμπλο και άλλοι χρησιμοποίησαν ουσιαστικά για να υποστηρίξουν ότι αυτά τα Κομμουνιστικά κόμματα είχαν γίνει επαναστατικά.

Το πρόβλημα είναι το εξής: η κατάληψη της εξουσίας σε μία χώρα δεν ολοκληρώνει την επανάσταση, αλλά μόνο την εγκαινιάζει. Όσο παραμένει ο ιμπεριαλισμός, οι κατακτήσεις μιας μεμονωμένης χώρας εξακολουθούν να υπόκεινται στην ιμπεριαλιστική ασφυξία και στην απειλή της ανατροπής. Επομένως, ένας επαναστατικός προσανατολισμός δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά μια συνειδητή στρατηγική για την παγκόσμια επανάσταση. Γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπό οικοδομήθηκε η πρώιμη Κομιντέρν.

Και αυτός δεν ήταν ο δρόμος που ακολουθούσαν τα Κομμουνιστικά Κόμματα της Κίνας, της Γιουγκοσλαβίας ή της Κορέας. Δεν «έπαψαν να είναι Σταλινικά κόμματα». Ο Πάμπλο υποβάθμισε τον Σταλινισμό στην υπακοή των εντολών της Μόσχας. Αυτό δεν είναι η θεμελιώδης ουσία του Σταλινισμού. Ο Σταλινισμός είναι η υποταγή της παγκόσμιας επανάστασης στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα, γεγονός που οδηγεί στην αναζήτηση μιας απατηλής ειρηνικής συνύπαρξης με τον ιμπεριαλισμό. Αναδύεται από τα συμφέροντα ενός προνομιούχου στρώματος, αποκομμένου από τις μάζες και παγιδευμένου ανάμεσα σε αυτές και τον παγκόσμιο ιμπεριαλισμό.

Ο Τίτο στηρίχθηκε στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό εναντίον της ΕΣΣΔ, που τον οδήγησε στην πλήρη συνθηκολόγησή του στον Πόλεμο της Κορέας. Η εξωτερική πολιτική του ΚΚΚ ήταν προσανατολισμένη στη διατήρηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας εις βάρος της παγκόσμιας επανάστασης, όπως φάνηκε από την τεράστια πίεση που άσκησε στο ΚΚ Βιετνάμ να αποδεχθεί τη διχοτόμηση το 1954 ή από την μετέπειτα προδοσία του ΚΚ Ινδονησίας.

Φυσικά, ο Πάμπλο είχε δίκιο να υποστηρίζει αυτές τις επαναστάσεις. Είχε δίκιο να υποστηρίζει ότι οι Τροτσκιστές έπρεπε να συνδεθούν με τις μάζες υπό Σταλινική ηγεσία, μεταξύ άλλων και μέσω τακτικών εισοδισμού. Αυτό που ήταν μοιραίο στις τακτικές του ήταν ότι όλες τους δεν υποκινούνταν από την ανάγκη οικοδόμησης ενός επαναστατικού ρεύματος μέσα σε αυτές τις οργανώσεις, αλλά από την αυταπάτη ότι η «αντικειμενική διαδικασία» θα ωθούσε τα Κομμουνιστικά κόμματα να γίνουν επαναστατικά. Αυτή η αντίληψη επεκτάθηκε γρήγορα σε κάθε λογής δυνάμεις, από το MNR στη Βολιβία, μέχρι τον Μπεν Μπελά στην Αλγερία και ακόμη και την αριστερή πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος!

Αυτό έθετε το άβολο ερώτημα: τότε ποιο ήταν το νόημα του Τροτσκισμού; Αν ο Τίτο και ο Μάο είχαν ουσιαστικά επιδείξει έναν «επαναστατικό προσανατολισμό», αν και άλλα ΚΚ θα έκαναν το ίδιο, ή ακόμη και εθνικιστικοί σχηματισμοί, ποια θα ήταν η διαφορά μας από αυτούς;

Αυτό που η Τέταρτη Διεθνής προσπαθούσε συχνά να αναδείξει ήταν η εργατική δημοκρατία και η νομιμοποίηση των Τροτσκιστικών κομμάτων. Όμως το σύνθημα της εργατικής δημοκρατίας από μόνο του δεν αποτελεί θεμελιώδη αντιπαράθεση με τον Σταλινισμό, ούτε συνιστά ιστορική δικαιολόγηση για την ύπαρξη μιας ξεχωριστής τάσης του κομμουνιστικού κινήματος. Το ίδιο ισχύει και στα συνδικάτα. Η απαίτηση για εργατική δημοκρατία, αν και κρίσιμη, αποκτά επαναστατική σημασία μόνο ως μέρος μιας ευρύτερης διεθνιστικής στρατηγικής. Ο θεμελιώδης λόγος για τον οποίο μια γραφειοκρατία δεν μπορεί να ανεχθεί την ελεύθερη έκφραση της εργατικής τάξης είναι γιατί επιδιώκει τη διατήρηση των προνομίων της, καθώς και τη συμφιλίωση με τον ιμπεριαλισμό εις βάρος της εργατικής τάξης. Ας παραθέσω κάποιον:

Αυτά τα λόγια προέρχονται από τον Ερνέστ Μαντέλ, στις περίφημες «10 Θέσεις» του, του 1951. Είναι απολύτως σωστά! Όμως χρησιμοποιήθηκαν για να υπερασπιστούν την πορεία του Πάμπλο, δηλαδή την υποστήριξή του προς τον Τίτο και τον Μάο, οι οποίοι είχαν «πάψει να είναι Σταλινικοί»!

Όλο το πρόβλημα ανάγεται στο γεγονός ότι ο Τροτσκισμός δεν διέθετε μια θεμελιώδη απάντηση στον Σταλινισμό όπως αυτός είχε διαμορφωθεί στη μεταπολεμική περίοδο. Έτσι, δεν μπορούσε να συμβάλει αποφασιστικά στο επαναστατικό κίνημα.

Και, για άλλη μια φορά, επιστρέφουμε στο σημείο που έχω θέσει σε όλη αυτή τη συζήτηση. Το καθήκον της εποχής ήταν η ήττα της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Ο μόνος συνεκτικός τρόπος με τον οποίο η Τέταρτη Διεθνής μπορούσε να αντιπαρατεθεί στον Τίτο, τον Μάο, σε όλα τα ΚΚ και στους εθνικιστές ηγέτες ήταν στο έδαφος της παγκόσμιας επανάστασης. Αυτό δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα. Σήμαινε την ανάπτυξη μιας σοβαρής στρατηγικής που θα επιδίωκε την υπεράσπιση των εργατικών κρατών, βασιζόμενη στην εντατικοποίηση της ταξικής πάλης στο εξωτερικό ενάντια στον ιμπεριαλισμό. Και από αυτή την σκοπιά, την καταγγελία τόσο της προσαρμογής των Κομμουνιστικών Κομμάτων στον ιμπεριαλισμό όσο και των στενών και εθνικιστικών στρατηγικών τους, για την υπεράσπιση των επαναστάσεων εις βάρος των εργατών, των εθνικών μειονοτήτων και του διεθνούς προλεταριάτου.

Αυτός ήταν ο μόνος δρόμος για να υπονομευθεί η γραφειοκρατία, να οικοδομηθεί ένα γνήσιο κομμουνιστικό ρεύμα και να προετοιμαστεί η πολιτική επανάσταση. Και ήταν ο μόνος δρόμος για να αποκτήσει το Τροτσκιστικό κίνημα πραγματική συνοχή και ιστορικό ρόλο: τοποθετώντας το ως την πιο συνεπή αντιιμπεριαλιστική φράξια του κομμουνιστικού κινήματος, στον παγκόσμιο αγώνα ενάντια στην αμερικανική αυτοκρατορία.

Η Διάσπαση του 1953

Προφανώς, αυτό δεν ήταν το επιχείρημα που υποστήριξαν οι αντι-Παμπλικές δυνάμεις. Στη Γαλλία, η πλειοψηφία του PCI υπό τον Μαρσέλ Μπλεμπτρέ ήταν η πρώτη που πάλεψε κατά του Πάμπλο. Του επιτέθηκαν σε δεκάδες ζητήματα, όμως στο βασικό στρατηγικό λάθος συμφωνούσαν. Η γαλλική πλειοψηφία υποστήριζε ρητά ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας είχε πάψει να είναι Σταλινικό και χλεύαζε την ιδέα του «Σταλινισμού χωρίς τον Στάλιν». Αυτό στο οποίο πραγματικά αντιτάσσονταν ήταν η άμεση, πρακτική προοπτική της εισόδου στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα – ένα οργανωτικό τελεσίγραφο που ο Πάμπλο πράγματι τους επέβαλε γραφειοκρατικά, οδηγώντας στον αποκλεισμό της πλειοψηφίας του PCI.

Στις ΗΠΑ, η διάσπαση του 1953 εξελίχθηκε σε διαφορετικές αλλά εξίσου αποπροσανατολιστικές κατευθύνσεις. Η μειοψηφία των Κόχραν-Κλαρκ εναγκάλιασε πλήρως τις αντικειμενιστικές ιδέες του Πάμπλο, ενώ ταυτόχρονα αντιτάχθηκε στη Σταλινοφοβία της ηγεσίας του Κάννον και προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις πραγματικές προκλήσεις που έθετε η περίοδος του Μακαρθισμού. Σε απάντηση, η πλειοψηφία του SWP ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την άκαμπτη ορθοδοξία. Υπερασπίστηκε τις «Θέσεις για την Αμερικανική Επανάσταση» του Κάννον από το 1946 ως ένα σχεδόν μυθικό κείμενο και όπως ανέφερα, εξαπέλυσε έναν εσωτερικό πόλεμο με το λάβαρο ότι ο Σταλινισμός είναι πέρα για πέρα αντεπαναστατικός. Αυτή η πάλη μόνο βάθυνε τον αποπροσανατολισμό του SWP. Και αμέσως μετά την αποπομπή της μειοψηφίας, το SWP παραιτήθηκε από την Τέταρτη Διεθνή χωρίς καν να μπει στον κόπο να δώσει μάχη μέσα σε αυτήν!

Τα αμερικανικά, βρετανικά και γαλλικά τμήματα θα προχωρούσαν στη συνέχεια στη συγκρότηση της Διεθνούς Επιτροπής. Η δική μας τάση έχει ισχυριστεί ότι αυτά τα τμήματα αντιπροσώπευαν την επαναστατική συνέχεια – αν και για να είμαστε δίκαιοι, με μια σημαντική δόση κριτικής. Όμως η αλήθεια είναι ότι η Διεθνής Επιτροπή ήταν εξίσου ανίκανη να προσφέρει μια Μαρξιστική απάντηση στα θεμελιώδη ζητήματα του κινήματός μας.

Ενώ ο Πάμπλο ακολουθούσε ανοιχτά τα Σταλινικά και εθνικιστικά κινήματα, η Διεθνής Επιτροπή υποχώρησε σε μια βαθιά σεχταριστική, στείρα και σε άρνηση με την πραγματικότητα προσέγγιση απέναντι στα ίδια αυτά κινήματα. Αργότερα αρνήθηκε ότι είχε πραγματοποιηθεί επανάσταση στην Κούβα! Και μία από τις πιο καταδικαστικές ενδείξεις για τη φύση αυτής της διάσπασης ήταν η γεωγραφία της. Μέχρι το 1953, η πλειοψηφία των μελών της Τέταρτης Διεθνούς πιθανότατα βρισκόταν στον αποικιακό και ημιαποικιακό κόσμο – στη Λατινική Αμερική και την Ασία. Ωστόσο, κατά τη δημιουργία της, το μεγαλύτερο μέρος της Διεθνούς Επιτροπής βρισκόταν σε ιμπεριαλιστικές χώρες, ενώ η πλειονότητα των μελών από τον αποικιακό και ημιαποικιακό κόσμο παρέμεινε με τον Πάμπλο.

Και αυτή είναι η τραγωδία της διάσπασης του 1953. Το Τροτσκιστικό κίνημα διασπάστηκε σε δύο κατεστραμένα μισά, κανένα από τα οποία δεν μπορούσε να προσφέρει μια συνεκτική, επαναστατική απάντηση στις Σταλινικές και εθνικιστικές δυνάμεις στον αγώνα για την ήττα της αμερικανικής αυτοκρατορίας.

Συμπέρασμα

Θα ολοκληρώσω σύντομα. Ορισμένοι σύντροφοι μπορεί να αναρωτηθούν: ναι, αυτά που λες φαίνονται σωστά, αλλά θα είχαν κάνει πράγματι διαφορά; Ακόμη και με το καλύτερο πρόγραμμα, οι Τροτσκιστές δεν βρίσκονταν αντιμέτωποι με μια αδύνατη κατάσταση όντας μια πολύ μικρή δύναμη μπροστά στις τεράστιες Σταλινικές και εθνικιστικές δυνάμεις;

Ένα πρόγραμμα δεν είναι μαγικό ραβδί. Λέγοντας αυτά, το ευκολότερο πράγμα που μπορεί να κάνει κανείς στην πολιτική είναι να υποτιμήσει τη δύναμη ενός σωστού προσανατολισμού, ενός που ανταποκρίνεται πραγματικά στα ιστορικά καθήκοντα. Αν η Τέταρτη Διεθνής είχε κατανοήσει το καθήκον της, θα είχε τουλάχιστον αποκτήσει έναν πολιτικό σκοπό και μια συνοχή. Αυτό δεν θα την μετέτρεπε αμέσως σε μαζικό κίνημα. Όμως τόσοι πολλοί αποπροσανατολιστικοί και καταστροφικοί αγώνες θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί και τεράστια ανοίγματα θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί. Και κρίσιμα, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν η δυσαρέσκεια απέναντι στον Σταλινισμό αυξανόταν, χιλιάδες θα είχαν βρει ένα σταθερό και συνεκτικό κίνημα για να συσπειρωθούν.

Το τελικό μάθημα αυτής της ιστορίας είναι ότι ένα κίνημα χωρίς σωστή πυξίδα είναι καταδικασμένο. Σε θεμελιώδες επίπεδο, η Τέταρτη Διεθνής διαλύθηκε επειδή απέτυχε να κατανοήσει ότι το κεντρικό καθήκον της εποχής ήταν ο αγώνας ενάντια στην αμερικανική αυτοκρατορία. Και σήμερα, η συντριπτική πλειοψηφία του Τροτσκιστικού κινήματος επαναλαμβάνει ακριβώς το ίδιο λάθος – χαρακτηρίζοντας την Κίνα «ιμπεριαλιστική», την ίδια στιγμή που η αμερικανική αυτοκρατορία είναι αυτή που σπέρνει τον πόλεμο και την καταστροφή στις τέσσερις γωνιές του πλανήτη. Από την άλλη πλευρά, πολλοί αγωνιστές στον Παγκόσμιο Νότο θεωρούν ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας – το οποίο έχει απλώς διευκολύνει την αμερικανική επίθεση και έχει αποθαρρύνει την εργατική τάξη – είναι πραγματικά επαναστατικό. Αυτά είναι ακριβώς τα ίδια ζητήματα που διέλυσαν την Τέταρτη Διεθνή!

Το καθήκον των επαναστατών σήμερα συνίσταται ακριβώς στο να δώσουν μια επαναστατική απάντηση σε αυτή την πόλωση, να σφυρηλατήσουν το είδος της επαναστατικής σύνθεσης που οι προκάτοχοί μας δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν. Το καθήκον είναι να οικοδομήσουμε ένα επαναστατικό ρεύμα που να μπορεί να πει: Με την Κίνα ενάντια στις ΗΠΑ! Με το παγκόσμιο προλεταριάτο ενάντια στις προδοσίες της γραφειοκρατίας του ΚΚΚ!

Έτσι μπορούμε να δώσουμε ένα ανανεωμένο και βαθύτερο νόημα στο σύνθημά μας: Επανασφυρηλάτηση της Τέταρτης Διεθνούς, Παγκόσμιο Κόμμα της Σοσιαλιστικής Επανάστασης!